Dzielimy się dziś wyjątkowym obrazem przedstawiającym skalbmierską świątynię w połowie XIX wieku.
Akwarela stanowi część pierwszej w Polsce, a zarazem jednej z pierwszych w Europie, państwowej inwentaryzacji zabytków przeprowadzonej w Królestwie Polskim w latach 1844–1846 oraz 1851–1854 przez Kazimierza Stronczyńskiego – wybitnego badacza i dokumentalistę.
Rysunek skalbmierskiej świątyni został wykonany w latach 1844–1846, a następnie opublikowany w pierwszym atlasie autorstwa Stronczyńskiego. Pod ilustracją zamieszczono podpis: „Kościół po Kollegiacki w Szkalbmirzu, budowla pierwszych lat 14. wieku”. Praca ta znalazła się w obszernym wydawnictwie zatytułowanym „Widoki zabytków starożytności w Królestwie Polskim służące do objaśnienia opisu tychże starożytności sporządzonego przez Delegacyę wysłaną z polecenia Rady Administracyjnej Królestwa w latach 1844 i 1846 zebrane. Atlas 1. Gubernia Radomska, powiaty: kielecki, miechowski, olkuski, i stobnicki”.
Obraz stanowi niezwykle cenne źródło ikonograficzne, pozwalające nam zobaczyć skalbmierski kościół oraz jego najbliższe otoczenie w połowie XIX wieku. Warto zwrócić uwagę na południową, czworoboczną wieżę, której wygląd różni się od dzisiejszego. Akwarelę, jak wspomniano, wykonano w latach 1844-1846.
Niedługo później, bo w drugiej połowie XIX wieku, zarówno wieża południowa, jak i północna zostały podwyższone i zwieńczone neogotyckimi hełmami, co nadało świątyni obecny charakterystyczny wygląd. Na obrazie dostrzec można również dawną zabudowę Skalbmierza, w tym drewniane chałupy, które dopełniają obrazu ówczesnego krajobrazu naszego miasta.
Warto podkreślić, że w atlasie Stronczyńskiego znalazła się także akwarela przedstawiająca portal kościoła od strony północnej, która stanowi kolejne cenne świadectwo wyglądu świątyni w XIX wieku. Ten wątek rozwiniemy szerzej w innym wpisie.
„Widoki zabytków starożytności w Królestwie Polskim” to dzieło o ogromnym znaczeniu dla polskiej kultury i nauki. Składa się z pięciu tomów tekstu oraz siedmiu albumów zawierających ponad 400 akwarel i gwaszy wykonanych przez wybitnych artystów. Publikacja ta nie tylko dokumentowała stan zabytków, lecz także, w trudnych czasach zaborów, przyczyniała się do podtrzymywania świadomości narodowej. Co ciekawe, powstała ona za wiedzą i zgodą władz carskich.
Po zakończeniu prac dokumentacja została złożona w Bibliotece Głównej, czyli dzisiejszej Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie. Wkrótce potem, wraz z najcenniejszymi zbiorami, została wywieziona do Rosji. Do Polski powróciła dopiero w 1923 roku na mocy traktatu ryskiego. Zachowany egzemplarz jest dziś unikatowy. Jego karty stanowią znakomity przykład XIX-wiecznej kaligrafii, a oprawa uchodzi za jedno z piękniejszych osiągnięć warszawskiego introligatorstwa tego okresu.
Autor opracowania, Kazimierz Stronczyński (1809–1896), był wybitnym przedstawicielem nauki XIX wieku. Zajmował się sfragistyką, paleografią, numizmatyką oraz badaniami nad architekturą. Uznawany jest za twórcę podstaw polskiej numizmatyki średniowiecznej. Był również senatorem Królestwa Polskiego oraz członkiem Akademii Umiejętności w Krakowie.
Fot. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie.
